Normalisatie 2000+ (1996 editie)       
"Babylonische" Normalisatie
Mevr. Drs. Helmi B. Sonneveld

pagina gewijzigd: 3 juli 1998
Vragen of opmerkingen betreffende deze pagina

Uniforme terminologie is belangrijk. Voor wetenschap en technologie en daarmee ook voor de economie is het noodzakelijk dat communicatie van informatie zo nauwkeurig en doelmatig mogelijk plaatsvindt. Door de veelvuldige synonymie binnen taal, ook binnen vaktaal, wordt aan de gewenste doelmatigheid van communicatie afbreuk gedaan: synonymie leidt tot problemen, tot tijd- en geldverlies. Hetzelfde geldt voor de vaagheid die zo vaak aan taal inherent is. In wetenschap en technologie is gecontroleerd en precies taalgebruik van essentieel belang om snelle uitwisseling van informatie en de mogelijkheden tot efficiënt geautomatiseerd beheer van grote hoeveelheden gegevens te kunnen waarborgen. Met de toenemende vraag naar informatie is de resulterende behoefte aan effectieve en geavanceerde informatiebeheers-systemen belangrijker geworden.

Er bestaan vele typen online gegevensbanken die de gebruiker van diverse typen van informatie kunnen voorzien. In de praktijk blijkt echter dat de mogelijkheden van de moderne technologie en de exponentiële groei van beschikbare informatie order meer grote communicatieproblemen opleveren en dat het opvragen van informatie uit deze systemen gepaard gaat met in aanzienlijke moeilijkheden.

Het is een paradox dat in de eeuw van het toenemend aantal specialisaties wetenschap en techniek meer en meer interdisciplinair van aard worden. Bovendien hebben de snelle ontwikkelingen in wetenschap en techniek en de nieuwe middelen voor uitwisseling van informatie beperkingen van bepaalde taaluitingen tot gevolg. Om de informatie die in een gegevensbank moet worden opgeslagen, te kunnen systematiseren, of om grote hoeveelheden gegevens die uit diverse systemen afkomstig zijn, te kunnen analyseren, moet het vocabulaire van een bepaald vakgebied onder controle worden gehouden. 'Onder controle houden" betekent in deze context dat grote behoefte bestaat aan termen die de ontwikkelingen van een vakgebied kunnen volgen en die de ontwikkeling van consistente vocabulaires ondersteunen. Voor het efficiënt kunnen gebruiken van terminologische gegevensbanken is betrouwbare, d.w.z. genormaliseerde, terminologie of nomenclatuur een vereiste. Het vakgebied van de terminologie en de daarbij behorende methoden en principes kunnen hierbij als bron van informatie en ondersteuning dienen.

In vele vakgebieden zijn deskundigen tot de ontdekking gekomen dat er weinig overeenstemming bestaat over de betekenis van begrippen. Zoals gezegd is het voor ondubbelzinnige communicatie van groot belang dat consensus wordt bereikt ten aanzien van de betekenissen van de begrippen in een vakgebied. Niemand zal dit belang tegenspreken, maar vele kritische uitspraken zijn reeds gedaan ten aanzien van de (wetenschappelijke) mogelijkheid om consensus over de betekenis van een begrip te kunnen bereiken (onafhankelijk van het vakgebied in kwestie). Waarom zouden er, zo wordt beweerd, meer dan 20.000 commissies over de hele wereld bestaan die zich bezig houden met terminologische vraagstukken en nomenclatuur op het gebied van de biotechnologie alleen? Het gebruik van terminologische normen kan leiden tot grotere eenheid, consistentie en duidelijkheid in het benoemen van begrippen in vaktaal.

Regelgeving:

Er is duidelijk behoefte binnen het bedrijfsleven aan exacte en welomschreven terminologie. Termen spelen, zoals gezegd, in toenemende mate een rol als descriptoren in gegevensbanken die in vele landen zijn of worden ingericht om informatie te kunnen geven over overheidsvoorschriften en - normen. In het Nederlandse taalgebied geschiedt op terminologisch vlak nog te weinig en voor zover het wel gebeurt, ongecoördineerd. Om hierin verandering te brengen hebben het Nederlands Normalisatie Instituut (NEN), het Belgisch Instituut voor Normalisatie (BIN) en de Nederlandse Taalunie eind jaren tachtig een Samenwerkingsverband Nederlandstalige Terminologie (SANT) opgericht.

Mijlpalen zijn:

	het tot stand brengen van een erkenningsprocedure voor terminologielijsten,
	het opstellen van een bibliografie van lijsten met Nederlandstalige vakterminologie, en
	het instellen en organiseren van een tweejaarlijkse 'Terminologiedag'.

De commissie 400 037 "Terminologie", die wordt voorgezeten door het Nederlands Normalisatie Instituut, houdt zich bezig met het bewerken voor het Nederlandse taalgebied van terminologische normen die worden samengesteld en uitgevaardigd door de Technical Committee "Terminology" van de International Standardization Organization (ISO TC 37).

De belangrijkste normen op dit gebied zijn:

	ISO 1087. 1990. Terminology - Vocabulary.
	ISO CD 1087-2. 1993. Terminology Work - Vocabulary - Part 2: Computational Aids in Terminology.
	ISO DIS 12 200. 1993. Computational Aids in Terminology-Terminology Interchange Format (TIF)-An SGML Application.
	ISO VID 12620.4.1994. Computational Aids in Terminology-Data Element Dictionary.
	ISO 704. 1987. Principles and Methods of Terminology.

In Europees verband wordt, gestimuleerd door de Commissie van Europese Unie, DG XIH, veel aandacht geschonken aan het opzetten van terminologienetwerken. In het kader van het POINTER project (Proposals for an Operational Infrastructure for Terminology in Europe) werken meer dan 40 organisaties verspreid over alle landen van de Europese Unie mee aan de uitvoering van een inventarisatieproject van terminologische activiteiten en bronnen. Het resultaat van het POINTER project, dat binnenkort wordt afgerond, zal zijn de creatie van een drievoudige infrastructuur: ELRA (European Languages Resources Association), EAFT (European Association for Terminology), ETIS (European Terminology Information Server).

Terminologienormalisatie: het proces

Bij het normaliseren kan men een aantal fasen onderscheiden:

1. Afbakening:

	De beslissing moet worden genomen welke vakgebieden, of onderdelen van vakgebieden, in de terminologielijst moeten voorkomen en in welke taal, of talen, deze gebieden moeten worden opgenomen.
	Het aantal begrippen dat per vakgebied moet worden opgenomen, moet worden vastgesteld.
	De categorieën die in de terminologielijst moeten worden ingevuld, moeten worden vastgesteld, zoals bijv. term, definitie, equivalent in 1 of meer talen, code, datum van invoering, etc.

2. Gebruik van bronnen:

	Welke bronnen worden gebruikt als basis voor de op te nemen termen en definities.
	Het onderliggende samenstel (begrippenstelsel) van begrippen en termen moet worden opgesteld.
	Entries uit de bronnen moeten worden geselecteerd.

3. Het terminologieproduct (de lijst of database) wordt ingevuld.

4. De bijbehorende indices (alfabetisch of systematisch) worden vervaardigd.

5. Richtlijnen voor het onderhoud van de terminologielijst of -database worden opgesteld.

De normalisatie-instituten hebben van oudsher veel ervaring met normalisatie van producten, maar veel minder met die van taal. Het ligt daarom voor de hand dat zij zich in die taak zouden laten bijstaan door terminologen. Bij alle genoemde fasen dient nauw samengewerkt te worden tussen vakspecialisten en taalkundigen. Hierbij dient echter een kanttekening te worden geplaatst. Wanneer men de terminologienormalisatie goed wil aanpakken, dan dient men zich te realiseren dat dit verregaande gevolgen zal hebben voor de personele bezetting Nog afgezien van het opstellen van nieuwe normen, zal het up-to-date .... .... controle te kunnen blijven houden.

Ter informatie: na de Tweede Wereldoorlog zijn de activiteiten op terminologisch gebied exponentieel toegenomen als gevolg van (onder meer) de volgende factoren:

	Toename van het aantal onderzoekers (gegevens volgens UNESCO) op mondiaal niveau:
	in 1800 ongeveer 1000 onderzoekers
	in 1850 ongeveer 10.000 onderzoekers
	in 1900 ongeveer 100.000 onderzoekers
	in 1950 ongeveer 1.000.000 onderzoekers
	in 2000 ???
	Toename van het aantal 'vaktalen' van ongeveer 60 in 1950 tot meer dan 200 hedentendage.
	Toename van het aantal vakgebieden en specialisaties van ongeveer 5000 in 1955 tot 30.000 hedentendage.
	Waarschijnlijk meer dan 50 miljoen begrippen in wetenschap en technologie - jaarlijkse toename van 5-15% (overeenkomstig de toename van menselijke kennis).
	Toename van commerciële transacties; het aantal landen dat zich bezighoudt met internationale handel waarbij meer vertaal- en lokalisatie-activiteiten nodig zijn.
	Ontwikkeling van de 'Global Information Society' (de invloed van Internet en het 'World Wide Web') welke meertalig van aard zal zijn.

Om aan deze ontwikkelingen het hoofd te kunnen bieden is een gestructureerde aanpak van het terminologieprobleem onontbeerlijk.

De volledige tekst is beschikbaar voor:
- NKN leden gratis, of
- niet leden voor een kleine donatie (minstens de copie en porto kosten)
  welk gebruikt zal worden voor de verdere ontwikkeling van NKN.